حق چاپ و برداشت مطالب بدون اجازه و نام بردن سایت دیگران و لینک مستقیم به صفحه ، ممنوع و تمامی حقوق ، برای سایت دیگران محفوظ است

   هرمز شهدادی  

 نگاهی به رمان «شب هول » نوشته هرمز شهدادی   

چاپ اول 1357انتشارات زمان    

تالیف و تحقیق : بهاره خلیقی1385    

هرمز شهدادی از نویسندگان دهه ی چهل بود که در ادبیات داستانی ایران  از او در رده ی نویسندگان جریان گریز 
.یاد می کنند . اثر ارزشمند او در قالب رمان " شب هول " هنوز جایگاه ویژه ای  دارد 
ادبیات دوران 1340 ، ادبیات پر باری بود . در کارنامه ی آن دوران نویسندگان بزرگ با آثار ارزشمندی ظهور 
.پیدا کردند 
ابتدا از اینجا می توان شروع کرد .  در تاریخ 28 مرداد سال 1332 ، گسست دیگری در تاریخ فرهنگ ایران 
بوجود آمد . رژیم هر نوع ارتباط فرهنگی را از بین می برد . ایجاد سازمان های سرکوبگر ، همراه ترور فکری 
و عقیدتی از طریق رادیو ، و انواع نشریات وابسته به رژیم ، برای مبارزه با هر نوع وحدت فکری از سوی 
.روشنفکرانی که به حکومت وابسته نبودند صورت می گرفت 
با بازگشت محمد رضا پهلوی ادبیات ایران وارد دوره ی سیاهی می شود ، که هفت سال ادامه پیدا می کند . در این 
دوران تمام کانون های روشنفکری و اجتماعی شکسته می شوند و جو بی اعتمادی و سوء ظن بر روابط اجتماعی 
.حاکم می شود 
فشار ها تا حدی پیش می رودکه نتیجه ای جز رشد پریشان فکری ، جنون و خودکشی شکست خوردگان حساس 
.ندارد 
کودتا فرا رسید. جمعی را کشت و عده ای را آواره کرد و آنان که جان به در بردند کنج عزلت گزیدند و به نوشتن 
اعتراف  گونه ها از زبان انسان های درون گرا و حساس پرداختند . و آثاری  در قالب رمانتیسمی بدبینانه به 
.نمایش در آمد 
با اوج خفقان احساس پوچی و بیهودگی بر روشنفکران غلبه کرد و به سرخوردگی دامن زد . ستایش از نیروهای 
غیر عقلانی و خشونت غریزی و جنسی ، جای گرایش به جنبش و جامعه را گرفت و تاکید بر تجربه های بیمار 
.گونه ، جانشین واقع گرایی سیاست زده دهه بیست شد 
آرمان خواهی گرایش متروک شد و احساسات انسانی مورد انکار قرار گرفت . خواهش های نفسانی و نوعی لذت 
جویی هرزه نگارانه به نشانه ی بد بینی به نیروی تغییر دهنده انسان ، به اغلب داستان های دهه ی 30 تا 40 
.فضایی تاریک و بد بینانه بخشید 
.دوره ی کوتاه مدت ادبیات متعهد به پایان رسید و موج زیبایی گرایی و بی تعهدی علنی ، ادبیات را فرا گرفت 
بازگشت به داستان های تمثیلی ، اسطوره ای ، لذتجویانه و پوچ گرایی های رمانتیک ، ویژگی عمده ادبیات این 
.سال ها می شود 
در این دوره نویسندگان سردرگم و آشفته اند . فرهنگ نهیلیستی و غرب زده غرب نیز بر هنرمند ایرانی تاثیر می 
.گذارد ، تنها دلخوشی نویسنده پرداختن به بیهودگی و مرگ است 
امید هایی که به فریب انجامیده و آرمان هایی که به مضحکه تبدیل شده است. روشنفکران معترض به نظم موجود 
، در جستجوی پناهی به پندار ، لذت و افیون پناه می برند. از خشم یا اعتقاد خبری نیست ، وحشت است و نومیدن 
.و اندیشیدن به وضع کلی بشر عمده ترین دلمشغولی هاست 
سال های 1340 تا 1357 سال های تحول جامعه به سوی گسترش نوعی روابط سرمایه داری و رشد طبقه متوسط 
.ایران است 
در سال های دهه ی چهل در اثر توسعه سریع اقتصادی و نیازمندی های جدید ، به شمار مدارس ، محصلین و 
.دانشجویان و کارمندان اداری در سطوح مختلف افزوده می شود 
رفرم سال 1341  تحرک طبقه متوسط را جایگزین سکون مرحله زمینداری کرد. طبقه متوسطی که بر این بستر 
،اجتماعی رشد می کرد ، زندگی انگل وار و پر ملالی یافت . توجه به انحطاط فرهنگ و شیوه زندگی 
روشنفکران مترقی را به نگرش انتقادی و جستجوی راه حل های بومی وا می دارد . این تلاش به رشد فرهنگ 
ملی انجامید . به طوری که ادبیات گریز دهه ی قبل ، به ادبیات مقابله با مظاهر وابستگی و اکتشاف مایه های ملی 
.انجامید 
ادبیات دهه ی چهل ادبیات بیداری و به خود آیی است و هدف عمده اش برقراری ارتباطی هشیارانه با واقعیت و 
.تاریخ است 
آگاهی نویسندگان از وضعیت مصیبت بار جامعه سبب می شود که " اعتراض " بن مایه ی مهم ترین آثار ادبی این 
دوره گردد . اما ضدیت با شبهه مدرنیزاسیون پهلوی ، به شکل گیری گرایش رمانتیک " بازگشت به خویش " می 
.انجامد . بازگشت به سنت و ضدیت با تجدد ، فکر مسلط بر جامعه ی روشنفکری می شود 
حفاظت از میراث و هویت شرقی در برابر تمدن مهاجم غرب ، به شکل کمال مطلوب ساختن از آداب و رسوم 
.آئینی و زندگی ساده روستایی ، بازتاب می یابد 
.و منظومه به خود آیی از سنت گرایی تا رادیکالیزم پیشتاز انتظام می یابد 
سیطره فکر " بازگشت به سنت " بر جامعه روشنفکری باعث می شود که روشنفکر خلق گرا و سردرگم سال های 
40 تا 50 که از هر نوع فعالیت اجتماعی – سیاسی  منع شده ، در گریز از مسائل پیچیده پیش رو ، به تبعیدی خود 
.خواسته در روستا – محل تداوم زندگی سنتی ساده ، تن دهد 
به طور کلی جستجو گری را می توان گرایش عمده هنرمندان این دوره دانست . در واقع فاصله گرفتن از کودتا 
مقدمه اکتشاف است . برکشیدن خاطرات از اعماق حافظه و بازیابی زمان های از کف رفته ، بن مایه ی آخرین 
.آثار نویسندگان این دوره است 
.آثاری که در این دوره بوجود می آیند از لحاظ کمیت و تنوع غنای اندیشه و انسجام ساخت ، قابل توجه اند 
.منتقدان ادبی این سال ها را مرحله ی گذر از کارهای تجربی آغازین به ادبیاتی شکل یافته تلقی کرده اند 
در فاصله ی سال های 1340 تا 1357 بیش از پنجاه نویسنده جوان نخستین کتاب های خود را منتشر می کنند . و 
.از میان اینان عده ای از نویسندگان آثاری برتر و ارزشمند را ارئه می دهند 
.در این دوره سنت های پیشرو گذشته ادامه وتکامل می یابند و بر زمینه ی آنها نویسندگان خلاق پدیدار می شوند 
آثاری در شعر و ادبیات فارسی بوجود آمده که در کل جهان نظیر نداشته است . اما بهترین آثار ، محصول تلاش 
نویسندگان برای رهایی از قالب " نوع های " متداول و در انداختن طرح های زیبایی شنا ختی نو است . بیشترین 
نو آوری و دگرگونی در شیوه ی رمان نویسی رخ می دهد. نویسندگان بهترین رمان های این دوره شیوه های 
هوشمندانه تری را برای نگارش آثار خود به کار برده اند . توجه به ساخت ، قالب و انظباط درونی سبب شده تا 
.رمان از وعظ اجتماعی به حد آفرینش هنری ارتقاء یابد 
رمان شب هول که توصیفی از وضعیت روشنفکران ایران در سال های 1350 است ، هادی کتاب های خود را به 
.دوستی می بخشد تا به قول خود به جای آفرینش هنری " هنرمندانه زیستن " را برگزیند 
نویسندگان زیادی به منظور همنوایی با زمانه آثاری می آفرینند که بیش از آن که ارزش ادبی داشته باشند جامعه 
شناسانه اند . اینان مقید به تعهدی اجتماعی بودند و نوشته هایشان  سرشار از تعبیر ها و رمز های سیاسی جوان 
.پسند است 
.در در بخشی از این آثار جای واقعیت گرایی را نوعی رمز گرایی دور از ذهن می گیرد 
"قسمت اعظم این نوع ادبیات که آن را " اجتماع نگاری های شتابزده " نامیده اند بیش تر " عقیدتی " است تا "زیبایی شناختی 
تاریخ ادبیات فوق تا حدی برگرفته از "صد سال داستان نویسی ایران"  تالیف:حسن میرعابدینی 

نگاه ساختارشناسی و فرمالیستی رمان شب هول  

.هنگامی که شب هول را می خوانیم . اولین نکته ای که تو جه ما را به خود جلب می کند مردانه بودن رمان است 
چه به لحاظ محتوایی و چه ساختاری 
مردانه بودن رمان تنها به این دلیل نیست که راوی داستان مرد است و یا سرگذشت یک یا چندین مرد در قسمت 
های مختلف کتاب روایت شده است . بلکه این اثر با نگاهی اعتراض آمیز به جامعه ای که داستان درونش اتفاق 
می افتد ، در چند قسمت مختلف شکل می گیرد و درباره ی مسائل درونی و درگیری های ذهنی راوی با واقعیت 
.موجودی است که به صورت گریز ناپذیر درونش گرفتار شده است 
نگاه مردانه و نظریه های مرد سالارانه ای که راجع به هر چیز صادر می کند نه تنها به شکل بعضی داوری های 
جامعه ی مرد سالار ایرانی و یا پرداختن به هجویات غیر قابل انکار زندگی بروز می کند بلکه به شکل کلی 
.عناصر داستان را هم زیر فشار نظریات  نویسنده قرار می دهد 
از این رو توجه به نثر و زبان مردانه اثر ، شخصیت پردازی ویژه ای که دارد و شخصیت زنانی که در قسمت 
های مختلف رمان وجود دارد ، فضا سازی بیمار گونه و آفت زده ی آن دوران و طرح و توصیف محیط های 
مورد علاقه ی نویسنده و کمبود فضای زنانه  ،پرداختن بیش از حد به به کنش ها ی جنسی و گریز از کنش هایی 
که لازمه ی فضای آن دوره ی نویسنده است ، درگیر شدن زیاد نویسنده در فضایی ذهنی – درونی به جای عمل 
.داستانی و مواردی از این نوع که ساختار داستان را متفاوت کرده است 
نکته مهم دیگری در ساختار این رمان ، گسستگی آن است . روایت این اثر یکپارچه نیست و به راحتی به 3 بخش 
مجزا قابل تفکیک است . با این که رمان در ژانر سیال ذهن نوشته و پرداخت شده است اما شکست های عمیق 
.داستانی باعث منفک شدن قسمت های مختلف و نهایت روبرو شدن با 3 نوع روایت را شاهد باشیم 
در رمان شب هول با بازی اسامی روبرو هستیم و شکل نماد و نشانه بودنشان برای خاطر نشان کردن نکاتی که 
مجالی برای گویش آنها نیست و یا شاید هم مجهول قرار دادن آن ها برای " چرایی ؟ " داستان .مانند صادق هدایت 
.که در کتاب بوف کور بازی با نام ها ، اعداد ، وروایتی مجهول که در پشت هر نامی نهان است 
ابتدا قسمت اول 
اسماعیل که از اصفهان حرکت می کند و ابراهیم بیمار را به سمت تهران می آورد . آن ها که سفر خودشان را با 
ماشین مسافری   آغاز کرده اند با گذشتن از هر کوچه و خیابان و محله ای در اصفهان موجب یاد آوری خاطرات 
کودکی اسماعیل در آن مکان ها می شود . راوی داستان را باخاطرات کودکی در آن مکان ها روایت می کند . در 
این قسمت نویسنده یا راوی داستان به توصیف وضعیت اقلیمی اصفهان و حومه شهر با ذکر زیبایی ها ، خوبی ها 
.و بدی هایش می پردازد . به جامعه شناسی اصفهان به شکل تاریخی و مفصل می پردازد 
در ذهن به چهارده سالگی اش رجعت می کند با خاطرات عاشقانه ای همراه می شود و دوباره به داخل ماشین باز 
می گردد و هم صحبت راننده می شود . راوی گاه اسماعیل است گاه راننده با روایتی طولانی مواجه می شویم که 
راننده را از حالت تیپ خارج می کند اما باز هم جزئیات و مشخصات خاصی برای شخصیت سازی راننده نمی 
.دهد و راننده بلاتکلیف میان تیپ و شخصیت می ماند تا آخر داستان 
.در قسمت بعدی هدایت که استاد دانشگاه است و داستانش با ذکر جزئیات نماد گونه ای از توالت آغاز می شود 
هدایت اسماعیلی در زمان تظاهرات و شلوغ کردن دانشگاه توسط دانشجویان قرار دارد . او خود را به طور کامل 
از این جریانات به دور می دارد و تنها دغدغه ای که دارد نوشتن رمان یا کتابی است که طی ده سال نوشته هایی 
برای آن جمع کرده است و تا  کنون موفق به نوشتن آن نشده است . زبان داستان با ریتم کوتاه و بلند کردن 
پاراگراف ها به صورت ذهنی – دیالوگ پیش می رود . اسماعیل خاطراتش را می نویسد و همیشه به قول خودش 
گونی کاغذهای زرد رنگ اش را با خود حمل می کند و روایت اختلاف با همسرش از این قسمت آغاز میشود 
طوری که می توان از آن آگاهی پیدا کرد . تک گویی درونی در بیشتر قسمت های این کتاب روایت را به دست 
.می گیرد و به داستان می کشاند 
در قسمت سوم هادی ابراهیمی با شخصیتی لمپن و بی قید ظاهر می شود . در ایستگاه منتظر تاکسی است( برای 
رفتن به بیمارستان و ملاقات ) و روایتی که به دنبال این انتظار به شکل ذهنی سیال در خاطرات و روابط اش 
.اتفاق می افتد ما را از چگونه بودن داستان وی آگاه می کند 
این سه روایت در دل هم تنیده شده اند و راوی قسمت اول به شکل دانای کل در تمام داستان حضور دارد تا انتها 
.که ابراهیم را به بیمارستان می رساند 
.به جهت فرمالیستی کار هرمز شهدادی در رمان شب هول دارای زیبا یی شناختی و جامعه شناختی خاصی است 
تکرار اسامی و کاربرد معنایی هر کدامشان در قسمت های مختلف . به تداعی واژه ها توجه دارد ، به تلفظ واژه 
ها توجه دارد . به اتمسفر کار توجه دارد و فضا یا بعد زمان و مکان دووجهی است . تلفیق معنا و فرم را در شب 
هول می توان دید . بازی بینامتنی در داستان وجود دارد . شکستن خط روایت بارها و بارها بدون آسیب دیدن 
.ساختار داستان . و گاه گاهی با وارونه تعریف کردن داستان روبه رو هستیم 
اسامی و عناصر تکرار شونده و توزیع آن در کل رمان را داریم . از لحاظ جامعه شناختی رمان شب هول به 
دغدغه های هرمز شهدادی در دهه چهل و نوع نگارش و نگرش وی را نشانه ای از اعتراض و روایت  او از 
.فرهنگ سطحی و مبتذل آن دوره ی ایران می داند 
.در روایت رمان ، زمان بین حا ل و گذشته نوسان دارد 
اسامی در پس پشت خود دارای بار مفهومی است به طوری که با نقد اسطوره ای پیرامون اسامی به دنبال مفهوم 
...کلی از این نوع انتخاب دست یافت . ایران – آذر-اسماعیل – ابراهیم – هادی –هدایت 
در روان شناسی یونگی بلوغ یا پختگی یک موجود از معصومیت آغاز میشود و بعد از پشت سر گذاشتن گناه به 
.بلوغ یا تکامل می رسد .یعنی وجود والزام گناه را وجه غیر قابل انکاری می داند که باعث رشد و بلوغ می شود 
.در رمان شب هول تمام شخصیت ها دچار این سیر تکاملی به شکل خیلی ظریف می شوند 
در بعضی از نقاط داستان اشاره ای رو، به مناسبات پنهان و ریاکارانه بین انسان ها و جامعه را نشان می دهد و 
.تقابل اندیشه ی عصیان گر را با جبر حاکم می توان دید 
در رمان با چند تیپ از یک نسل روبه رو هستیم و تعلق نویسنده به یک اقلیم خاص را به طور کاملن واضح می 
.توان فهمید 
زبان اعتراض در داستان گاهی به شکل افسار گسیخته ای از دست نویسنده هم رها می شود و بازگوی خشمی 
.است که در نهان مولف نهان شده است 
در انتهای داستان اسماعیل به همراه راننده و ابراهیم بیمار به تهران می رسد و در راه بیمارستان به بافت شهر 
.نشینی متفاوت با زبان گلایه و تاسف به شکل تک گویی درونی می پردازد 
" فضایی کوچک در میان درو دیوار دود زده ، هوایی دود آلود در میان دکان های ریز و درشت و خانه های 
انباشته از آدم . تهران ایران در همین خیابانها ، در شوش و مولوی و شهبازو شیرو خورشید و قزوین و نازی آباد 
و خانی آباد ، متبلور و متجسد می شود . جایی که انفجار جمعیت سنگ و خاک را منفجر کرده است و می توان 
"...استحاله ی رنج آلود آدم را از روستا نشین به شهر نشین هر لحظه در آن دید